Bào nang có vách dày, đề kháng tốt ngoài môi trường và qua được acid dạ dày. Thể hoạt động dễ bị phá hủy khi ra ngoại cảnh nên không phải dạng lây chính.

Thể histolytica gây bệnh có thể ăn hồng cầu, đây là dấu hiệu quan trọng giúp phân biệt với thể không gây bệnh hoặc amip hội sinh.

Giardia lamblia bám vào niêm mạc tá tràng và hỗng tràng, gây rối loạn tiêu hóa, tiêu chảy, kém hấp thu.

T. vaginalis ký sinh đường niệu – sinh dục, lây chủ yếu qua giao hợp; có thể gặp ở âm đạo, niệu đạo, tuyến tiền liệt.

Balantidium coli thuộc trùng lông, di chuyển nhờ lông chuyển và là đơn bào lớn ký sinh ở ruột già.

Muỗi Anopheles cái truyền thoa trùng sốt rét khi đốt người. Đây là mắt xích quan trọng trong chu kỳ phát triển của Plasmodium.

Khi muỗi Anopheles cái đốt người, thoa trùng từ tuyến nước bọt muỗi được đưa vào máu và nhanh chóng đến gan.

Cơn sốt rét điển hình gồm 3 giai đoạn: rét run, sốt nóng, sau đó vã mồ hôi.

Plasmodium ký sinh trong máu, nên xét nghiệm lam máu giọt dày và giọt mỏng là phương pháp cơ bản để phát hiện.

Mèo là ký chủ chính, nơi xảy ra chu trình hữu tính và tạo trứng nang phát tán ra môi trường.

Thể hoạt động dễ gặp trong phân lỏng, đặc biệt ở vùng có nhầy máu. Mẫu để lâu làm thể hoạt động mất di động, dễ bỏ sót.

Giardia lamblia gây tiêu chảy, phân lỏng hoặc sệt, mùi hôi, đầy hơi và kém hấp thu; bào nang là dạng thường gặp trong phân đặc.

T. vaginalis tồn tại ở thể hoạt động, không tạo bào nang. Vì vậy bệnh phẩm cần được soi sớm để thấy thể di động.

T. vaginalis thường gây viêm âm đạo, đỏ rát, ngứa, huyết trắng có thể nhiều và có mủ.

Thể hoạt động E. histolytica gây bệnh có thể ăn hồng cầu. E. coli là amip hội sinh, không xâm nhập mô và không ăn hồng cầu theo kiểu gây bệnh.

Giọt dày dùng lượng máu lớn hơn nên tăng khả năng phát hiện KST khi mật độ thấp. Giọt mỏng thuận lợi hơn cho nhận dạng hình thể và định loài.

Với P. falciparum, máu ngoại vi thường thấy thể nhẫn và giao bào; thể tư dưỡng già và phân liệt thường ít gặp ở máu ngoại vi.

P. vivax thường làm hồng cầu nhiễm phình to, có hạt Schüffner màu nâu nhỏ; đây là dấu hiệu hình thể hay dùng khi định loài.

P. vivax và P. ovale có thể có thể ngủ trong gan. Khi hoạt hóa trở lại, chúng gây tái phát xa dù giai đoạn máu đã được kiểm soát.

Mật độ KST có thể thấp hoặc chưa xuất hiện đúng lúc lấy máu. Cần xét nghiệm lại, nhất là trong cơn sốt hoặc theo các lần liên tiếp.

Thể hoạt động amip rất kém bền ngoài cơ thể. Nếu để lâu, mất di động và biến dạng, làm giảm giá trị soi tươi.

Lỵ amip ruột có thể gây tiêu chảy, đau bụng thắt, buốt mót, phân nhầy máu; thân nhiệt có thể không thay đổi rõ.

Khi amip gây bệnh ngoài ruột, KST khu trú ở mô như gan, phổi; phân có thể không tìm thấy thể hoạt động. Khi đó cần phối hợp lâm sàng, hình ảnh học và huyết thanh học.

Ở nam, T. vaginalis có thể ký sinh niệu đạo, tuyến tiền liệt, túi tinh; biểu hiện có thể là viêm niệu đạo, giọt mủ trắng buổi sáng, tiểu khó.

T. vaginalis không có bào nang; soi tươi giúp nhận ra thể hoạt động nhờ vận động lắc lư, xoay vòng.

Heo là ký chủ quan trọng của B. coli; người nhiễm khi ăn uống phải thức ăn, nước nhiễm bào nang, nhất là nơi vệ sinh kém hoặc nuôi heo gần sinh hoạt.

Phân lỏng thường có thể hoạt động; phân cứng thường gặp bào nang. Phân nát có thể gặp cả hai dạng.

P. falciparum thường không làm hồng cầu phình to, có thể gặp nhiều thể nhẫn trong cùng một hồng cầu; máu ngoại vi chủ yếu có thể nhẫn và giao bào.

P. malariae có thể tư dưỡng già dạng dây băng, hồng cầu thường không phình to, đôi khi có xu hướng teo lại.

Giai đoạn hữu tính bắt đầu bằng giao bào ở người nhưng quá trình thụ tinh, tạo noãn nang và thoa trùng diễn ra ở muỗi Anopheles cái.

T. gondii có thể lây do ăn thịt sống/chưa chín chứa nang hoặc do nuốt trứng nang từ môi trường nhiễm phân mèo.

T. gondii có thể truyền từ mẹ sang thai, gây bệnh bẩm sinh; vì vậy nhiễm trong thai kỳ là tình huống cần lưu ý.

Chẩn đoán sốt rét cần phối hợp biểu hiện lâm sàng, yếu tố dịch tễ và xét nghiệm tìm KST trong máu.

Giao bào là dạng được muỗi hút vào để tiếp tục chu kỳ hữu tính. Diệt giao bào giúp giảm khả năng lan truyền sốt rét trong cộng đồng.

Muỗi Anopheles là trung gian truyền sốt rét. Diệt muỗi, tránh muỗi đốt, ngủ màn và kiểm soát véc-tơ làm gián đoạn đường truyền bệnh.