Ký sinh trùng sốt rét là Plasmodium spp., thuộc nhóm đơn bào, lớp bào tử trùng. Muỗi Anopheles là trung gian truyền bệnh, không phải bản thân ký sinh trùng sốt rét.

Plasmodium được truyền chủ yếu qua muỗi Anopheles cái. Đây là điểm rất dễ nhầm với các tiết túc truyền bệnh khác như ve, bọ chét, ruồi.

Khi muỗi Anopheles cái đốt người, thoa trùng được đưa vào cơ thể người, sau đó phát triển mạnh ở gan.

Sinh sản vô tính gồm pha ngoại hồng cầu ở gan và pha hồng cầu trong máu. Đây là cơ sở gây các cơn sốt rét theo chu kỳ.

Giai đoạn đầu của sinh sản hữu tính có giao bào ở người, nhưng quá trình tiếp tục và hoàn chỉnh ở muỗi Anopheles cái.

Cơn sốt điển hình có 3 giai đoạn: rét run, sốt nóng, sau đó vã mồ hôi. Nhớ thứ tự này để tránh nhầm với các kiểu sốt nhiễm trùng khác.

Giọt máu mỏng giữ hồng cầu nguyên vẹn nên giúp nhận dạng hình thể KST và định loài tốt hơn. Giọt dày nhạy hơn để phát hiện KST khi mật độ thấp.

Giọt dày giúp khảo sát lượng máu lớn nên tăng khả năng phát hiện KST. Tuy nhiên, hình thể khó nhận hơn vì hồng cầu bị phá vỡ.

Nhân Plasmodium bắt màu đỏ thẫm đến đỏ tím; tế bào chất bắt màu xanh nhạt đến xanh tím; không bào là vùng không bắt màu.

Trong máu ngoại vi, Plasmodium được mô tả qua thể tư dưỡng non hay thể nhẫn, thể tư dưỡng già, thể phân liệt và giao bào.

P. falciparum chiếm tỷ lệ cao nhất trong các loài gây sốt rét ở Việt Nam. P. vivax đứng sau, P. malariae ít gặp hơn, P. ovale hầu như không đáng kể.

P. falciparum thường làm hồng cầu nhiễm có kích thước bình thường, có thể có đốm Maurer. Hồng cầu phình to và có hạt Schüffner gợi ý P. vivax hơn.

Với P. falciparum, máu ngoại biên thường thấy thể nhẫn và giao bào. Thể tư dưỡng già và phân liệt thường ít thấy trong máu ngoại biên.

Giao bào P. falciparum có dạng đặc trưng: giao bào cái hình lưỡi liềm hoặc trái chuối, giúp phân biệt với các loài có giao bào tròn.

P. vivax thường làm hồng cầu phình to, có hạt Schüffner. Đa nhiễm và hồng cầu không phình to gợi ý P. falciparum hơn.

P. malariae gây sốt ngày bốn, tức cơn sốt tái phát sau khoảng 3 ngày. Đây là điểm dễ nhầm với sốt cách nhật của P. vivax.

Sốt rét chủ yếu do muỗi Anopheles truyền; ngoài ra còn có thể lây qua truyền máu và mẹ truyền cho con. Ăn thịt tái không phải đường lây của Plasmodium.

Lấy máu trong cơn sốt giúp tăng khả năng phát hiện KST. Nếu âm tính nhưng còn nghi ngờ, cần xét nghiệm lại nhiều lần.

P. vivax và P. ovale có thể có thể ngủ trong gan, liên quan đến tái phát xa. P. falciparum không được mô tả theo kiểu có thể ngủ trong gan như vậy.

Giọt máu mỏng giữ cấu trúc hồng cầu và hình thể KST rõ hơn, nên phù hợp để nhận dạng thể và định loài.

Đa nhiễm trong cùng một hồng cầu và hồng cầu không phình to là đặc điểm hay gặp ở P. falciparum. P. vivax thường làm hồng cầu phình to, P. malariae có thể có dạng dây băng.

Hồng cầu phình to kèm hạt Schüffner là dấu hiệu định hướng P. vivax. P. falciparum thường có đốm Maurer và hồng cầu không phình to.

P. vivax thường gây sốt cách nhật nhẹ, chu kỳ khoảng 48 giờ. P. malariae gây sốt ngày bốn, khoảng 72 giờ.

Truyền máu đưa KST trực tiếp vào máu, nên không có giai đoạn thoa trùng vào gan như đường muỗi chích. Vì vậy thời kỳ ủ bệnh phụ thuộc số lượng KST truyền theo máu.

Giọt dày đạt yêu cầu phải không quá dày, không quá to. Nếu quá dày, khi khô máu dễ nứt và bong tróc lúc nhuộm, làm giảm chất lượng xét nghiệm.

Một tiêu chí của giọt dày đạt là bề dày vừa phải, khi còn ướt đặt lên tờ báo vẫn thấy chữ in. Quá dày sẽ nứt, quá mỏng sẽ khó phát hiện KST.

P. falciparum thường chỉ thấy thể nhẫn và giao bào trong máu ngoại biên. Thể phân liệt không thường xuất hiện ở máu ngoại biên, đây là điểm quan trọng khi định loài.

P. vivax thường làm hồng cầu phình to, còn P. malariae có thể làm hồng cầu kích thước bình thường hoặc teo lại, sậm màu và không có hạt đặc hiệu.

Kháng bậc I là kháng muộn: KST sạch trong vòng 7 ngày nhưng tái phát trong vòng 28 ngày. Kháng bậc II là giảm nhưng không sạch trong 7 ngày; kháng bậc III là không giảm hoặc tăng.

Kháng bậc II là kháng sớm: số lượng thể vô tính có giảm nhưng không sạch trong vòng 7 ngày. Cần phân biệt với bậc III là không giảm hoặc tăng.

P. falciparum thường liên quan đến bệnh cảnh nặng hơn, dịch có thể diễn biến đột ngột và nguy hiểm. Các loài khác thường diễn biến chậm hơn hoặc nhẹ hơn.

Lâm sàng và dịch tễ giúp định hướng, nhưng chẩn đoán xác định cần phát hiện KST sốt rét trong máu bằng lam máu hoặc xét nghiệm phù hợp.

Nếu nghi ngờ sốt rét mà lam máu âm tính, cần xét nghiệm lại. Mật độ KST có thể thấp hoặc lấy máu chưa đúng thời điểm.

Pha hồng cầu gồm mảnh trùng xâm nhập hồng cầu, phát triển thành thể tư dưỡng, thể phân liệt, thể hoa hồng rồi giải phóng mảnh trùng mới. Các lựa chọn khác thuộc giai đoạn ở muỗi hoặc không thuộc Plasmodium.

Điều trị sốt rét cần dùng thuốc đúng mục tiêu: diệt thể phân liệt để cắt bệnh, diệt giao bào để chống lây lan và diệt thể ngủ ở gan khi loài có thể ngủ như P. vivax/P. ovale.