Viêm điển hình biểu hiện bằng sưng, nóng, đỏ, đau. Đây là các dấu hiệu kinh điển do rối loạn tuần hoàn, tăng tính thấm mạch và kích thích thần kinh tại ổ viêm.

Trình tự phản ứng viêm bắt đầu từ nhận diện tác nhân gây hại, sau đó huy động bạch cầu và protein huyết tương, loại trừ tác nhân, kiểm soát viêm và sửa chữa mô.

Viêm cấp thường khởi phát nhanh, tế bào tham gia nổi bật là bạch cầu đa nhân trung tính, sau đó có thể có đại thực bào và các tế bào khác.

Viêm mạn là phản ứng viêm kéo dài, có thể phát triển sau viêm cấp khi tác nhân gây tổn thương còn tồn tại.

Viêm mạn đặc trưng bởi thấm nhập tế bào đơn nhân như lympho bào, tương bào, đại thực bào; đôi khi có bạch cầu ái toan.

Đại thực bào là tế bào trụ cột trong viêm mạn: tiêu hóa vi sinh vật, loại bỏ mô chết, tiết TNF, IL-1, chemokin, trình diện kháng nguyên và khởi động sửa chữa.

Viêm thanh dịch có thể gây tích tụ dịch ở các khoang như màng phổi, màng ngoài tim, dẫn đến tràn dịch.

Viêm tơ huyết là dạng viêm có dịch xuất giàu fibrin, thường gặp khi tăng tính thấm thành mạch mạnh.

Áp xe là ổ viêm mủ khu trú, trong đó mủ chứa nhiều bạch cầu đa nhân và mảnh vụn tế bào.

Viêm loét là tình trạng mất lớp bề mặt mô/cơ quan do mô viêm hoại tử bị bong rời, thường gặp ở niêm mạc tiêu hóa hoặc da.

Viêm mạn xuất hiện khi tác nhân gây tổn thương kéo dài, ví dụ ổ loét, lao, phơi nhiễm chất độc kéo dài hoặc bệnh quá mẫn.

Lympho bào và đại thực bào tương tác hai chiều, làm phản ứng viêm mạn được duy trì lâu hơn.

Tương bào là tế bào biệt hóa từ lympho B, có vai trò sản xuất kháng thể đặc hiệu chống lại kháng nguyên của tác nhân gây viêm.

Bạch cầu ái toan thường tăng trong phản ứng miễn dịch qua IgE như dị ứng và trong nhiễm ký sinh trùng.

Tăng sinh mạch máu và mô liên kết là cơ chế quan trọng để sửa chữa vùng mô bị tổn thương.

Đại thực bào sản xuất các yếu tố tạo mạch như FGF, góp phần tạo mạch máu mới trong mô tổn thương.

Các yếu tố tăng trưởng do đại thực bào sản xuất huy động tế bào trung mô, giúp chúng biệt hóa thành nguyên bào sợi để tổng hợp collagen.

Nguyên bào sợi tổng hợp collagen và các thành phần của chất căn bản mô liên kết, tạo nền cho mô sẹo.

Viêm hạt là một dạng viêm mạn, đặc trưng bởi tập hợp các đại thực bào hoạt hóa, thường kèm lympho bào T.

Viêm hạt có các tế bào dạng biểu mô, bản chất là đại thực bào đã hoạt hóa; xung quanh có lympho bào và ít tương bào.

Tập hợp đại thực bào hoạt hóa dạng biểu mô, viền lympho bào và có thể có tế bào khổng lồ nhiều nhân là hình ảnh điển hình của viêm hạt.

Lao do Mycobacterium tuberculosis là nguyên nhân kinh điển gây viêm hạt vì tác nhân tồn tại dai dẳng và khó bị tiêu hủy.

Ngoài vi khuẩn, nấm, ký sinh trùng, các chất như silic, bột talc, tinh thể urate hoặc chỉ phẫu thuật cũng có thể gây viêm hạt.

Đại bào nhiều nhân trong viêm hạt hình thành do sự hợp nhất của các tế bào dạng biểu mô, tức đại thực bào hoạt hóa.

Các cytokine như TNF, IL-1 kích thích sản xuất prostaglandin tại vùng hạ đồi, làm tăng điểm điều nhiệt và gây sốt.

CRP, fibrinogen là protein giai đoạn cấp, được tổng hợp tại tế bào gan dưới tác động của cytokine viêm như IL-6.

Mạch máu tân sinh, nguyên bào sợi và collagen là đặc điểm của mô đang sửa chữa, có xu hướng tạo mô hạt và sẹo.

Khi tái tạo không đầy đủ, vùng tổn thương được thay thế bằng mô xơ. Đây là cơ sở hình thành sẹo.

Sẹo cần mô xơ và các mạch máu mới. Mạch máu nuôi mô sửa chữa, còn mô xơ tạo khung liên kết.

Viêm mạn có thể phát triển sau viêm cấp nếu tác nhân gây tổn thương chưa bị tiêu diệt hoặc còn tồn tại dai dẳng.

Ổ loét kéo dài là nguyên nhân của viêm mạn. Thành phần tế bào đơn nhân như lympho bào, tương bào, đại thực bào củng cố chẩn đoán viêm mạn.

Viêm mạn chủ yếu là tế bào đơn nhân, nhưng bạch cầu đa nhân trung tính có thể nhiều khi có đợt viêm cấp chồng lên nền viêm mạn.

Đại thực bào vừa thực bào vừa tiết các chất trung gian viêm và yếu tố tăng trưởng, nên đóng vai trò cầu nối giữa viêm và sửa chữa.

Viêm cấp khởi phát nhanh, thường nhiều bạch cầu đa nhân trung tính. Viêm mạn khởi phát chậm hơn, kéo dài và nhiều đại thực bào, lympho bào, tương bào.

Phản ứng viêm điển hình diễn tiến theo trình tự: nhận diện tác nhân, huy động thành phần bảo vệ, loại trừ tác nhân, kiểm soát – kết thúc viêm, rồi sửa chữa mô tổn thương.