Giun sán y học chủ yếu gồm sán lá, sán dây và giun tròn. Đây là nhóm đa bào, khác với đơn bào, vi nấm hay tiết túc.

Giun sán thường sống trong ruột, gan, phổi, ống mật hoặc mô cơ quan nên thuộc nhóm nội ký sinh.

Sán lá có thân dẹp, hình lá cây, không phân đốt; thường có giác hút để bám vào cơ quan ký sinh.

Sán dây thường gồm đầu, cổ và chuỗi đốt. Đây là điểm giúp phân biệt với sán lá và giun tròn.

Giun tròn có thân hình ống, có ống tiêu hóa tương đối hoàn chỉnh và thường phân biệt con đực, con cái.

Giun sán lấy chất dinh dưỡng từ vật chủ, lâu dài có thể gây gầy yếu, suy dinh dưỡng, đặc biệt ở trẻ em.

Giun móc, giun mỏ bám vào niêm mạc ruột và hút máu, vì vậy hậu quả điển hình là thiếu máu.

Giun đũa trưởng thành thường sống ở ruột non. Khi lạc chỗ, giun có thể gây biến chứng như chui ống mật.

Giun kim cái thường ra vùng hậu môn đẻ trứng vào ban đêm, gây ngứa hậu môn, dễ làm trẻ gãi và tự nhiễm.

Phần lớn giun sán đường tiêu hóa phát tán trứng theo phân, nên xét nghiệm phân là phương pháp cơ bản.

Một số giun đường ruột có trứng hoặc ấu trùng cần phát triển ngoài môi trường trước khi gây nhiễm, nên được xem là chu kỳ trực tiếp dài.

Giun kim có trứng nhanh chóng có khả năng lây nhiễm, dễ gây tự nhiễm qua tay bẩn, móng tay, đồ dùng cá nhân.

Trứng sán lá thường có nắp ở một đầu, đây là dấu hiệu hình thể quan trọng khi soi kính hiển vi.

Sán lá thân dẹp hình lá và không đốt; sán dây lại có đầu, cổ và các đốt nối tiếp nhau.

Sán dây có cấu trúc đầu để bám, cổ sinh đốt và thân gồm nhiều đốt; đây là đặc điểm nhận diện cơ bản.

Giun sán thường gây chiếm thức ăn, kích thích, thiếu máu, viêm hoặc tắc cơ học trong thời gian dài nên biểu hiện dễ âm thầm.

Ở trẻ em, giun đường ruột thường gây suy dinh dưỡng do chiếm thức ăn và làm rối loạn tiêu hóa kéo dài.

Giun móc/mỏ có ấu trùng xâm nhập qua da, trưởng thành ở ruột và hút máu gây thiếu máu mạn.

Phương pháp Graham dùng băng keo trong lấy trứng quanh hậu môn, phù hợp với giun kim vì giun cái đẻ trứng ở vùng này.

Sán lá gan nhỏ thường lây qua ăn cá nước ngọt có chứa nang trùng chưa được nấu chín.

Vật chủ chính là nơi ký sinh trùng đạt giai đoạn trưởng thành và sinh sản hữu tính; vật chủ trung gian thường chứa giai đoạn ấu trùng.

Nhiều sán lá cần vật chủ trung gian như ốc hoặc động vật thủy sinh, trong khi nhiều giun đường ruột có chu kỳ trực tiếp.

Trong phân có thể có cặn thức ăn hoặc dị vật giống trứng giun sán, cần soi kỹ, dùng vật kính phù hợp và đối chiếu hình thể để tránh nhầm.

Một số cặn thực phẩm, tế bào thực vật, tinh bột, men… có thể giống trứng hoặc bào nang, làm chẩn đoán nhầm nếu không kiểm tra kỹ.

Giun xoắn lây qua ăn thịt chứa ấu trùng, có thể gây viêm ruột rồi đau cơ, phù mặt, tăng bạch cầu ái toan khi ấu trùng vào cơ.

Ấu trùng giun móc chó/mèo có thể di chuyển trong da, tạo đường ngoằn ngoèo, ngứa và tiến triển chậm dưới da.

Giun lươn có thể gây tự nhiễm; ấu trùng chuyển dạng và xâm nhập lại cơ thể, làm bệnh kéo dài, nặng hơn ở người suy giảm miễn dịch.

Sán lá phổi liên quan đến ăn cua/tôm nước ngọt chưa chín; biểu hiện có thể giống bệnh phổi mạn với ho, đau ngực, khạc đờm máu.

Trứng giun tóc có dạng bầu dục/thùng rượu, vỏ dày và có nút ở hai cực, rất đặc trưng khi soi kính hiển vi.

Trứng/ấu trùng giun truyền qua đất liên quan phân, đất và tay bẩn; vệ sinh tay, xử lý phân và không phóng uế bừa bãi giúp cắt đường lây.

Sán dây trưởng thành có các đốt già có thể rụng và ra ngoài theo phân hoặc tự bò ra hậu môn, khác với sán lá và giun tròn.

Sán dây hấp thu chất dinh dưỡng qua bề mặt cơ thể, thích nghi với đời sống trong ruột nơi thức ăn đã được tiêu hóa sẵn.

Sán lá gan lớn lây qua nang trùng bám ở thực vật thủy sinh; ăn sống hoặc chưa rửa sạch có thể đưa nang trùng vào cơ thể.

Giun móc/mỏ bám vào niêm mạc ruột non, hút máu và gây mất máu kéo dài, dẫn đến thiếu máu thiếu sắt.

Phòng chống giun sán cần phối hợp: điều trị nguồn nhiễm, vệ sinh phân, ăn chín uống sôi, bảo vệ da, kiểm soát vật chủ trung gian và thay đổi hành vi nguy cơ.