Đơn bào là sinh vật có cơ thể chỉ gồm một tế bào, có khả năng vận động và dị dưỡng; một số thích nghi đời sống ký sinh.

Trùng chân giả vận động bằng giả túc, điển hình là các amip như Entamoeba histolytica.

Trùng roi vận động bằng roi; một số loài như Trichomonas vaginalis có thêm màng lượn sóng.

Trùng lông có cơ quan vận động là lông chuyển; đại diện thường gặp là Balantidium coli.

Các bào tử trùng như Plasmodium, Toxoplasma không có cơ quan vận động chủ động rõ như roi, lông hay chân giả.

Bào nang có màng dày, tồn tại tốt ngoài môi trường và thường là thể lây nhiễm của nhiều đơn bào đường tiêu hóa.

Amip và nhiều trùng roi sinh sản vô tính bằng cách phân đôi.

Đơn bào đường ruột và niệu sinh dục thường có chu kỳ đơn giản, hoàn thành trên một vật chủ và không cần vật chủ trung gian.

Plasmodium cần muỗi Anopheles trong chu kỳ phát triển nên là ký sinh đa chủ.

Đa số bệnh do đơn bào có đáp ứng miễn dịch nhưng thường không bền vững, vẫn có thể tái nhiễm.

Trùng chân giả vận động bằng giả túc; trùng roi bằng roi, trùng lông bằng lông chuyển, bào tử trùng không có cơ quan vận động chủ động.

Ngoại nguyên sinh chất giúp đơn bào vận động, tiêu hóa, hô hấp và bảo vệ cơ thể.

Nội nguyên sinh chất chứa các cấu trúc phục vụ dinh dưỡng và sinh sản.

Không bào co bóp giúp điều hòa áp lực thẩm thấu và bài tiết.

Không bào tiêu hóa giúp chứa, dự trữ và tiêu hóa thức ăn.

Nhiều đơn bào đường ruột lây qua nuốt phải bào nang trong thức ăn, nước uống nhiễm bẩn.

Amip lỵ ký sinh và gây tổn thương chủ yếu ở ruột già; có thể lan ngoài ruột như gan, phổi, não.

Thể hoạt động ăn hồng cầu là dạng gây bệnh đặc trưng của E. histolytica.

Bào nang trưởng thành của E. histolytica có 4 nhân; dễ nhầm với E. coli có bào nang 8 nhân.

E. coli là amip hội sinh, bào nang có thể chứa 8 nhân; đây là điểm dễ nhầm với amip lỵ.

Lỵ amip thường có đau bụng, tiêu phân nhầy máu, mót rặn; thân nhiệt có thể không thay đổi. Giardia thường gây phân hôi, đầy hơi, giảm cân hơn là lỵ máu.

Thể hoạt động amip dễ chết ngoài cơ thể, nên cần soi phân tươi sớm, nhất là vùng nhầy máu.

Amip ngoài ruột thường khó tìm trực tiếp trong phân; cần phối hợp huyết thanh học và phương tiện hình ảnh như siêu âm, chụp cắt lớp.

Giardia lamblia gây rối loạn tiêu hóa, phân hôi, đầy hơi, giảm cân; chẩn đoán tùy tính chất phân để tìm bào nang hoặc thể hoạt động.

Giardia thể hoạt động có hình chiếc diều, mặt lưng lồi, mặt bụng lõm, có 2 nhân lớn và chuyển động lắc lư.

Trichomonas vaginalis chỉ có thể hoạt động; không tạo bào nang, nên thể hoạt động cũng là thể lây bệnh.

T. vaginalis phát triển tốt khoảng pH 5,5–6; pH acid 3,8–4,4 không thuận lợi cho ký sinh trùng này.

T. vaginalis ký sinh ở đường niệu sinh dục, nên bệnh phẩm phù hợp là dịch âm đạo, niệu đạo hoặc chất nhờn sinh dục.

Muỗi Anopheles truyền thoa trùng vào người; sau đó thoa trùng phát triển trước hết ở gan.

Với P. falciparum, thể tư dưỡng già và thể phân liệt thường không thấy ở máu ngoại biên; hay gặp thể nhẫn và giao bào.

P. vivax thường ký sinh hồng cầu trẻ làm hồng cầu phình to và có hạt Schüffner.

P. malariae gây sốt ngày bốn, chu kỳ sốt cách 3 ngày tái phát; P. vivax thường sốt cách nhật 48 giờ.

Kháng bậc I là sạch ký sinh trùng trong 7 ngày nhưng tái phát trong 28 ngày. Kháng bậc II là giảm nhưng không sạch trong 7 ngày; bậc III là không giảm hoặc tăng.

Chu trình hoàn chỉnh của Toxoplasma gondii xảy ra ở mèo; người và động vật ăn thịt là ký chủ trung gian với chu trình vô tính không trọn vẹn.

Tổng số thoa trùng = 2 bào tử nang × 4 thoa trùng/bào tử nang = 8 thoa trùng.