Bệnh nhân có cortisol máu thấp và ACTH cao (do không có phản ứng điều hòa ngược từ thượng thận lên tuyến yên) à Nghĩ đến suy thượng thận nguyên phát, tức là suy thượng thận có nguyên nhân tại tuyến thượng thận.

Bệnh nhân có cortisol máu thấp và ACTH thấp à Nghĩ đến suy thượng thận thứ phát từ bệnh lý tuyến yên hoặc vùng hạ đồi. Câu A không đúng do ACTH không cao, Câu C không đúng do nếu chẩn đoán hội chứng Cushing thì cortisol máu cao (cortisol tăng là cortisol ngoại sinh do bệnh nhân uống thuốc chứa cortisol)

Bệnh nhân có kiểu hình Cushing và tiền căn sử dụng thuốc nghi ngờ có chứa cortisol, khi ngừng thuốc này bệnh nhân có biểu hiện của suy thượng thận à Chẩn đoán suy thượng thận do thuốc.

Câu D không đúng do bệnh Cushing là 1 tình trạng u tuyến yên tiết nhiều ACTH gây tăng cortisol máu, khác với hội chứng Cushing là một hội chứng bao gồm nhiều bệnh trong đó có tình trạng tăng cortisol, và cũng phải cần phân biệt với kiểu hình Cushing là kiểu hình thường có da mỏng, bầm máu dưới da, tay chân khẳng khiu, béo bụng,…

Suy thượng thận thứ phát do dùng thuốc là nguyên nhân thường gặp nhất do tỷ lệ lạm dụng cortisol ngày càng cao. Bệnh Addison là bệnh lý tự miễn chiếm tỷ lệ cao nhất trong nhóm suy thượng thận mạn nguyên phát.

Bệnh nhân sử dụng cortisol làm cortisol máu tăng cao, gây ức chế ACTH nên câu C không hợp lý, và cũng không phải bệnh lý do sang thương trục hạ đồi – tuyến yên nên trên MRI không có hình ảnh sang thương. Bệnh nhân ức chế ACTH nên không có triệu chứng sạm da hay tăng sắc tố ở miệng.

Dùng cortisol lâu ngày là nguyên nhân gây suy thượng thận thứ phát. Thiếu kích thích của ACTH, tuyến thượng thận bị ức chế lâu ngày teo nhỏ và không thể tổng hợp bài tiết cortisol. Ngưng corticoid đột ngột hoặc có thêm những yếu tố thuận lợi như nhiễm trùng, chấn thương nặng, phẫu thuật sẽ tăng nguy cơ cơn suy thượng thận cấp. Những triệu chứng gợi ý cơn suy thượng thận cấp là nôn ói nhiều, đau bụng nhiều, huyết áp thấp không đáp ứng với bù dịch và thuốc vận mạch. Co giật không phải là biểu hiện của suy thượng thận cấp, nếu có là do biểu hiện của bệnh khác đi kèm.

Cortisol máu 8 giờ sáng và cortisol niệu 24 giờ chỉ là xét nghiệm tĩnh (XN tĩnh là xét nghiệm chỉ khảo sát cortisol ở một thời điểm trong ngày) để đánh giá có tình trạng suy thượng thận không chứ không phân biệt được bất thường vị trị nào trên trục. CT bụng giúp phát hiện nếu có tình trạng xuất huyết tại tuyến thượng thận, u thượng thận, lao,… chứ không thể khảo sát bệnh lý Addison là nguyên nhân nguyên phát thường gặp.

Khi đo ACTH, nếu ACTH cao có thể nghĩ là do nguyên nhân STT nguyên phát, còn ACTH máu thấp nghĩ nhiều đến nguyên nhân STT thứ phát hơn.

Câu B sai vì trong nghiệm pháp Cortrosyn, lấy máu thử cortisol trước khi chích, sau chích 30 và 60 phút.

Trong suy thượng thận nguyên phát, ban đầu tuyến thượng thận bị tổn thương nên tuyến yên tăng tiết ACTH để kích thích tuyến thượng thận tăng tiết cortisol, do trong thành phần của ACTH chứa MSH (melanocyte stimulating hormone), là hormone kích thích tạo sắc tố đen ở da, do đó ACTH tăng gây nên triệu chứng sạm da ở bệnh nhân suy thượng thận nguyên phát.

Cortisol được tiết nhiều nhất vào 8-9 giờ sáng và giảm dần vào ban đêm. Do đó cần khuyên bệnh nhân uống vào thời gian này để phù hợp với sinh lý tiết cortisol bình thường của cơ thể. Ngoài ra nếu dùng cortisol buổi tối, vô tình sẽ tạo ra tình trạng tăng cortisol kéo dài trong ngày, nếu lâu dài sẽ làm tăng biểu lộ những tác dụng bất lợi của cortisol như loãng xương, ức chế miễn dịch, béo bụng, teo cơ,…

Men 21β hydroxylase là men góp mặt trong quá trình hình thành nên hormone mineralocorticoid và cả hormone glucocorticoid tại tuyến thượng thận, trong bệnh lý Addison là 1 bệnh lý tự miễn nên sinh kháng thể chống lại men 21β hydroxylase, dẫn đến thiếu hụt cả 2 loại hormone quan trọng trên.

Suy thượng thận thứ phát không làm rối loạn tiết hormone aldosterol (do aldosterol được điều hòa bởi hệ renin-angiotensin-aldosterone, không liên quan đến trục hạ đồi-tuyến yên-tuyến thượng thận như cortisol), do đó huyết áp của bệnh nhân ít bị ảnh hưởng hơn, ít gây rối loạn điện giải hơn và cũng không có tình trạng tăng ACTH do trong suy thượng thận thứ phát là tình trạng ACTH bị ức chế à Không gây sạm da

Khi diễn giải kết quả cortisol máu 8 giờ sáng, cần lưu ý khi BN có các bệnh lý làm thay đổi nồng độ cortisol-binding globulin (CGB) như xơ gan, HCTH, dùng estrogen. Còn cortisol nước bọt không bị ảnh hưởng bởi sự dao động của CBG.

Aldosterol là hormone có đặc tính là giữ muối và nước, đồng thời thải Kali và ion H+ ra khỏi cơ thể tại ống thận, do đó khi thiếu hormone aldosterol sẽ gây tăng kali máu.

Cortisol là hormone gây loãng xương do giảm tạo cốt bào và kích thích tăng hủy cốt bào. Do đó nếu thiếu cortisol thì giảm khả năng loãng xương. Sau đây là tổng hợp những tác dụng của cortisol

Khi làm test hạ đường huyết, bệnh nhân sẽ được dùng Insulin để hạ đường xuống ngưỡng 45mg/dl, đây là kích thích rất nặng nề đối với cơ thể nên bị chống chỉ định trên các đối tượng như đái tháo đường (là đối tượng có hệ thống điều chỉnh đường huyết kém), bệnh lý tim mạch và động kinh (tình trạng hạ đường huyết có thể gây kích thích các cơn cấp như NMCT hoặc cơn động kinh)

Bệnh nhân có tình trạng nghĩ đến bệnh cảnh suy thượng thận cấp (lơ mơ, tụt huyết áp kém đáp ứng bù dịch, hạ đường huyết, tăng kali máu, cortisol thấp), cộng với tiền căn bệnh nhân có sử dụng thuốc đông y à Chẩn đoán câu C là phù hợp.

Trong suy thượng thận nguyên phát phải bổ sung cả glucocorticoid + mineralcorticoid. Sau đó theo dõi dựa vào triệu chứng chóng mặt, huyết áp, tình trạng thèm muối, renin và kali máu. Bổ sung androgen cho phụ nữ suy thượng thận đã bù đủ glucocorticoid + mineralcorticoid mà vẫn thấy thiếu hụt năng lượng, mệt mỏi, giảm libido.

Aldosterol là hormone có tác dụng hấp thu muối nước, khi thiếu hormone aldosterol sẽ dẫn đến giảm hấp thu muối nước, não nhận tín hiệu cơ thể thiếu muối à dẫn đến triệu chứng thèm muối.