Loét xuất hiện khi các yếu tố gây hủy hoại niêm mạc như acid, pepsin, thuốc, rượu… mạnh hơn khả năng bảo vệ của lớp nhầy, biểu mô, prostaglandin và tưới máu niêm mạc.

Lớp nhầy, tế bào biểu mô niêm mạc, prostaglandin và tưới máu giúp bảo vệ niêm mạc trước tác động của acid và pepsin.

Pepsinogen chuyển thành pepsin trong môi trường acid. Pepsin không phải yếu tố duy nhất, nhưng phối hợp với HCl làm tăng tổn thương niêm mạc.

NSAID, thuốc lá, rượu và stress làm tăng tác động tấn công lên niêm mạc, liên quan nguy cơ viêm loét dạ dày.

Khi co bóp tăng, thành dạ dày co mạnh, áp lực trong lòng dạ dày tăng, gây cảm giác nóng đau vùng thượng vị.

Giảm co bóp làm giảm trương lực và nhu động, thức ăn lưu lại lâu, gây nặng bụng, khó tiêu hoặc dấu óc ách.

Loét dạ dày–tá tràng có tính chất mạn tính, thường gặp, có thể tái phát khi mất cân bằng tấn công–bảo vệ còn tồn tại.

Chất nhầy do tế bào tiết nhầy ở biểu mô bề mặt và trong tuyến dạ dày tạo ra, giúp che phủ và bảo vệ niêm mạc.

Khi hàng rào bảo vệ suy yếu, acid và pepsin gây hiện tượng tự tiêu hóa cục bộ, tạo ổ loét.

Dạ dày tiết yếu tố nội tại cần cho hấp thu vitamin B12 ở hồi tràng. Cắt dạ dày hoặc viêm teo niêm mạc dạ dày có thể gây thiếu B12.

Loét dạ dày có thể do yếu tố tấn công tăng, yếu tố bảo vệ giảm hoặc cả hai phối hợp, làm niêm mạc dễ bị tổn thương.

Loét tá tràng thường liên quan nhiều đến tăng yếu tố tấn công, đặc biệt acid-pepsin, trong khi loét dạ dày hay nhấn mạnh thêm giảm bảo vệ niêm mạc.

Ion H+ có thể xuyên qua lớp gel bảo vệ, gây tổn thương biểu mô, mạch máu, thần kinh và phối hợp phản ứng viêm.

Pepsin là enzyme tiêu protein, hoạt động trong môi trường acid và làm nặng tổn thương khi lớp bảo vệ niêm mạc suy yếu.

NSAID làm giảm prostaglandin, từ đó giảm chất nhầy, bicarbonat và tưới máu niêm mạc, khiến niêm mạc dễ bị acid-pepsin tấn công.

Dịch vị chứa nhiều HCl. Nôn kéo dài làm mất H+ và Cl-, HCO3- tăng tương đối để giữ cân bằng điện tích, gây nhiễm kiềm chuyển hóa giảm clo.

Các chất kích thích, độc chất, nhiễm khuẩn hoặc thức ăn ôi thiu có thể làm dạ dày tăng co bóp, gây đau tức và khó chịu vùng thượng vị.

Cản trở cơ học kéo dài làm dạ dày giãn, giảm trương lực và giảm nhu động, khác với giai đoạn kích thích sớm có thể tăng co bóp.

Thiếu yếu tố nội tại do viêm teo niêm mạc dạ dày hoặc tự kháng thể chống yếu tố nội tại là cơ chế quan trọng gây thiếu vitamin B12.

Vitamin B12 cần cho tổng hợp DNA. Khi thiếu, hồng cầu trưởng thành bất thường, tạo thiếu máu hồng cầu khổng lồ, có thể kèm rối loạn thần kinh.

NSAID ức chế tổng hợp prostaglandin. Khi prostaglandin giảm, tiết nhầy, bicarbonat, tưới máu và sửa chữa biểu mô giảm, nên ổ loét dễ hình thành.

Nôn làm mất HCl. Mất H+ gây kiềm, mất Cl- làm HCO3- tăng tương đối để cân bằng anion, tạo nhiễm kiềm chuyển hóa giảm clo.

Cắt dạ dày làm giảm hoặc mất yếu tố nội tại. B12 không hấp thu tốt ở hồi tràng, gây thiếu máu hồng cầu khổng lồ và có thể gây rối loạn thần kinh.

Cả hai đều do mất cân bằng tấn công–bảo vệ, nhưng loét dạ dày thường nhấn mạnh giảm bảo vệ niêm mạc, còn loét tá tràng thường liên quan tăng acid-pepsin.

Rượu, độc chất, nhiễm khuẩn, thức ăn ôi thiu có thể gây tăng co bóp dạ dày. Thành dạ dày co mạnh, áp lực tăng gây nóng đau thượng vị.

Giảm co bóp dạ dày gây giảm trương lực, giảm nhu động, thức ăn lưu lại lâu, dạ dày có thể sa thấp và có dấu óc ách.

Niêm mạc được bảo vệ bởi lớp nhầy, tế bào biểu mô, prostaglandin và tưới máu. Các yếu tố còn lại chủ yếu thuộc nhóm tấn công hoặc yếu tố nguy cơ.

Bình thường lớp gel nhầy, bicarbonat và biểu mô hạn chế H+ khuếch tán ngược. Khi hàng rào yếu, H+ xuyên sâu và gây tổn thương.

Yếu tố nội tại gắn B12 để hấp thu ở hồi tràng. Khi bị thiếu hoặc bị kháng thể chống lại, hấp thu B12 giảm, gây thiếu máu hồng cầu khổng lồ.

H+ xuyên qua hàng rào bảo vệ có thể làm tổn thương biểu mô, kích thích thần kinh và ảnh hưởng mạch máu, gây đau và phản ứng viêm tại chỗ.

Viêm teo niêm mạc dạ dày làm giảm yếu tố nội tại, gây kém hấp thu B12. Các lựa chọn còn lại không trực tiếp làm mất yếu tố nội tại.

Mất HCl qua nôn gây giảm Cl- máu, tăng HCO3- tương đối và nhiễm kiềm chuyển hóa. Có thể kèm giảm K+ tùy mức độ và bù trừ.

Không nhất thiết acid phải tăng rõ. Nếu lớp nhầy, biểu mô, prostaglandin hoặc tưới máu giảm, mức acid-pepsin bình thường vẫn có thể gây tổn thương.

Acid, pepsin và các yếu tố kích thích khác được xem là yếu tố tấn công. Khi chúng vượt quá khả năng bảo vệ, ổ loét hình thành.

NSAID làm giảm bảo vệ; rượu, thuốc lá và stress làm tăng tác động tấn công. Khi nhiều yếu tố phối hợp, nguy cơ loét và tái phát tăng rõ.